Bir Deniz Faciası

18 Ocak ve Bandırma Açıklarında Trak şehitleri

Aydın Ayhan

1944 de Balıkesir’de neşredilen Balıkesir Postası Gazetesi koleksiyonlarını karıştırırken, 20 Ocak 1944 tarihli nüshasında, 18 Ocakta Bandırma açıklarında büyük bir deniz faciası yaşandığı haberiyle karşılaştım. Bu kaza ile ilgili “Münakalat Vekili Ali Fuat Cebesoy” Türkiye Büyük millet Meclisi’nde konu ile ilgili açıklamada bulunduğu da yazılı idi.

19 Ocak’ta İstanbul’dan Anadolu Ajansı’ndan gelen bir habere göre, Devlet Deniz Yolları vapurlarından Trak, gece 23 00 dan sonra, şiddetli tipi ve görme şartlarının fenalığı yüzünden Bandırma Civarında Aya Andriya Feneri kayalıklarına bindirerek batmıştı. Gemide yolcu bulunmuyordu. Mürettebattan bir kısmının akibetinden endişe ediliyordu. Alemdar Tahlisiye Gemisi, Sus Vapuru ve Bandırma’da bulunan Çanakkale Vapuru kaza mahalline gönderilmişti.

General Ali Fuar Cebesoy’ da Mecliste yaptığı konuşmada yukarıdaki olayı anlatmış, saat 23.55 de kazanın vuku bulduğunun 40 kişilik mürettebattan 23 kişinin kurtulduğunu, Vapur’un durumunun ümitsiz olduğunu bildirmişti.

27 Ocak 1944 tarihli Balıkesir Postası’nda çıkan haberde; Trak Vapuru faciasında ölenlerin ailelerine yurdun her tarafından bağışlar yapıldığı, Trak Süvarisi ailesine 100TL ve mürettebat ailelerine 50 Tl verilmek üzere Anadolu Ajansına 150 TL gönderilmişti.

29 Ocak 1944 tarihli Balıkesir Postasında çıkan haberde, yardım yapanlar ve yaptıkları yardım miktarı ile ilgili bilgiler bulunuyor.Yardımlar, Kızılay ve Anadolu Ajansı vasıtasıyla yapılmağa devam ediyor.

09 Şubat 1944 tarihli gazetede Trak Vapuru şehitleri ailelerine yapılan yardım kampanyasının 15 Şubata kadar devam edeceği yazılmış, ayrıca Sümerbank’ın 2000 TL ve İş Bankası’nın 1000 TL yardımda bulundukları, yurttaşlar arasında gösterilen bu dayanışmanın memnunluk verici olduğu belirtilmişti.

10 Şubat tarihli gazete haberinde, şehit kaptan ve mürettebat aileleri için açılan yardım kampanyasına Ziraat Bankası’nın da 1000 TL yardımda bulunduğu yazılmış.

Trak Vapuru Faciası üzerine internetten yaptığım araştırma sonunda denizcilik tarihine gönül vermiş Ali Akkoç ve Ali Bozoğlu isimli iki yazarın konu ile ilgili çok güzel iki makalesine ve gerek şehir kaptanı , gerekse Trak Vapuru ile ilgili fotoğraflara rastladım. Ayrıca yakınlarını bu kazada kaybetmiş olanların yorumlarını da etkileyici buldum. Onları da bu yazıya ekledim.

65 yıl sonra Trak Vapuru Faciasını ve muhterem denizci şehitlerimizi burada bu yazı vesilesi ile bir kere daha rahmet dileyerek minnetle anıyorum.

(Ali AKKOÇ’yazısı)

18 Ocak 2007 Türkiye Cumhuriyeti’nin önemli deniz kazalarından ilkinin belkide en önemlisinin meydana gelişinin 63. yıldönümü günüdür.
Çünkü 18 Ocak 1944’de İstanbul-Bandırma hattının en güzel ve Lüks yolcu gemisi, Devlet Deniz Yollarının gözbebeği güzel Trak Vapuru bu tarihte bir kaza neticesi batmıştır. Belki bugün hatırlayanı azdır ama Trak zamanının en lüks gemilerinden biridir. 1938 Mayıs’ında Devlet Denizyolları bünyesine katılan Trak 75 metre boyunda 11 metre eninde saatte 19 mil hız yapabilen 1414 Grostonluk bir teknedir. Alman, Kiel tezgahlarında Krupp yapımı bu gemi Cumhuriyetin ilk aldığı gemilerden biridir. Adını eski Türk kökenli Trak kavminden olan bu gemimiz 1938’den 1944’deki batışına kadar Marmara hattında seferler yapmış halkın çok sevdiği güzel Trak dediği bir teknedir. Daha pek çok hizmet edebilecek durumda iken talihsiz bir kaza onu bizlerden alıp Marmara’nın sularına gömmüştür. Gerçi bu kazada birazda karadaki yöneticilerin hatalı emirlerinde ısrarının payı da yok değildir.. Eğer Trak Süvarisi Nedim Cemşid, Bandırma Acentası’nden ısrarla Bandırma’ya gel emrini almasaydı denizin fırtınalı olduğunu havanın bozulduğunu bildirmesine karşılık Bandırma acentasının Bandırma’daki Çanakkale gemisinin telsizi vasıtasıyla “Bandırma tarafında hava iyi.. İlle gel.!” diye yanıltcı ısrarını sürdürüp onu harekete zorlamasaydı, bu facia olmayacaktı. Zaten Bandırma’da Çanakkale gemisi mevcutken Trak’ın çağrılması ısrarla çağrılmasını anlamakta zordur.
Trak vapurunun batış tarihi farklı kaynaklarda farklı verilir “Eski fotoğraflarla Bandırma” isimli resimli eserde 17 Ocak 1944 olarak verilen batış tarihi olmasına karşılık zamanın gazetelerinin incelenmesi Trak’ın batış tarihi olarak 18 Ocak 1944 tarihini verir. Ne tuhaftır ki tarihte yanılan kaynaklar günde uyuşma halindedir ve Salı olduğunda hem fikirdir. Bugün eski  Devlet Deniz Yolları’nın varisi olan kuruluşun yani Türkiye Denizcilik İşletmeleri Anonim Şirketi’nin bu konuda verdiği resmi bilgide de batış tarihi 18 Ocak 1944 olarak verilmektedir. Bu nedenle Trak faciasının yıldönümü tarihi 18 Ocak tarihidir. Bu facianın oluş nedeni fırtınada geminin ufaklığı nedeniyle istenilen şekilde gemiye hakim olamayıp geminin (Aya Andrea Kayalıkları’na) Fener Adası kayalıkları’na bindirerek batmasıdır. Kapıdağ Yarımadası bünyesinde ki bu kayalıklara bindiren Trak, 18 Ocağı 19 Ocağa bağlayan 1944 gecesinde ilk imdat sinyalini 11:55’te veren Trak kayalıklara bindirmiş, 5-10 dakikada su alan Trak yan yatmış batma tehlikesi arzetmiştir. Bunun üzerine Süvari Nedim Cemşit, Gemiyi terk emri verip kayalıklara çıkılmasını, istemiştir.
Artık facia başlamıştır. İstanbul’dan Alemdar Sus Bandırma’dan Çanakkale vapurları kaza yerine yollansa da, havanın kar yağışlı, fırtınalı ve karanlık oluşu, personelin kurtarılmasını engellemiştir. Gemiyi terk sırasında veya kayalıklara tırmandıktan sonra soğuktan ölen personel, çok kayıp vermiştir.
Gemi pesonelinin sayısını 50 olarak veren kaynaklar olduğu gibi, daha az olduğunu söyleyenlerde vardır. Kazazedelerin ilk kurtarılışı fenerdeki bekçinin ve Sus vapurunun sandallarının ulaşmasıyla başlamış, kurtarılan kazazedeler Sus’a alınmışlardır.
Kurtarılan gemi personeli sayısı 24’tür. Burası kesindir. Ancak şehitlerin sayısı ve kimliği konusunda farklı iddialar ve bilgiler vardır. Ne yazık ki, Devlet Deniz Yollarının bu günkü varisi Türkiye Deniz İşletmeleri Anonim Şirketi bu konuda bilgi verememiştir. Verdiği bilgide ancak 7 şehit ismi mevcuttur. Bu nedenle zamanın gazetelerinde araştırma yapılmak lüzumu hasıl olmuştur.
O zamanın neşredilen gazetelerinden Cumhuriyet ve Ulus gazetelerinin kaza tarihlerindeki nüshalarında yapılan tetkik neticesinde Trak’ın şehit personel listesi şöyle tesbit edilebilmiştir.

1- Nedim Cemşid (Gemi Süvarisi)
2- Arif Turan (2. Kaptan)
3- Sabri Deniz (Baş Makinist)
4- Osman Dalgakıran (2. Makinist)
5- Murat İnce (Sıhhat Memuru)
6- Sabri Akkuzu (Gemi Katibi)
7- Muzaffer Erol (Telsiz memuru)
8- Ziya Durusoy (3. aşçı)
9- Osman Kaynar (Kamara Memuru)
10- Abdullah Keleşoğlu (Baş kamarot)
11- Necmi Toper (Kamarot)
12- Vasfi Kalpak (Kamarot)
13- Mustafa Kayın (Kantinci)
14- Vahap Sarı (Ateşçi)
15- Kerim Dinç (Ateşçi)
16- Celal Kurtoğlu (Ateşçi)
17- Mustafa Bilen ( Kömürcü)
18- Ali Alaca (Yağcı)
19- Osman Yetginler (Gemici)
20- Mevlüt Eser (Ateşçi)
21- Mehmet İkiz (Ateşçi)
22- Celal Arabacı (Kömürcü)
23- Rüştü Armağan (Yağcı)

Tesbit edilen şehit isimleri 23 kişidir. Kurtulanlar 24 kişi olduğuna göre, gemide 47 personel görünmektedir. Oysa bazı kaynaklar; “ Gemide 50 kişi vardı.” dediğine göre 3 kişi ne olmuştur.? Bazı kaynaklarda ismi kayıplar arasında zikredilen gemici Hakkı ve Kantinci Hayri’nin akıbeti gazetelerden çıkarılamamıştır.
Trak kazasında şehit olan personel,Deniz Yollarının o zamanki tabirle,”Şehitler Mezarlığı”nda (şimdiki tabirle eski mezarlıkta) aldığı mezar yerlerine 21 Ocak (Cuma günü) 1944 tarihinde Deniz Yolları üst düzeyde yetkililerinin de katıldığı bir törenle, defnedilmişlerdir.
Törende 19 şehit gömülürken daha sonra bulunan 4 şehit naaşı da burada gömülmüştür. Zaten şehitlik olan Çanakkale Şehitleri’nin kabristanı olan bu mezarlık bu tarihten itibaren Trak Şehitleri’ninde kabristanı olmuştur. Her ne kadar mezarlık belediyece boşaltılsın dendiğinde bu şehitlerin bazısı alındıysa da bir kısmı burada yatmaktadır. Tabii ki alınanların kan ve etleri de buranın toprağındadır. Bu nedenle burası hala Çanakkale Şehitliği olduğu kadar Trak Şehitleri’nin de, şehitliğidir. Bir gün burada bir şehitlik söz konusu olursa, bir anıt yükselirse, bu şehitlerde unutulmamalıdır.
Umarım bu vazife birilerince, Bandırmalılar adına mutlaka gerçekleştirilir. 18 Ocak 1944’de meydana gelen ,Trak faciasını kalbimiz burkularak anıyor. Bu kazanın şehitlerine Tanrıdan rahmet dilerken, huzurlarında saygı ile eğiliyorum. 65 yıl önce geçekleşen bu kazada batan Trak şüphesiz Aya-andrea Kayalıkları önünde, Marmara da yatıyor. Onu deniz gözlerimizden gizliyor. Ama şehitler için bu böyle olmamalı onların anısı mutlaka yaşatılmalıdır. Ruhunuz şad olsun Tark şehitleri unutulmuş görünseniz de hala hatırlayanlarınız var her 18 Ocakta mutlaka hatırlanacaksınız.

ALİ BOZOĞLU’ nun Yazısı

18 Ocak 1944’de İstanbul-Bandırma hattının en güzel ve Lüks yolcu gemisi, Devlet Deniz Yollarının gözbebeği güzel Trak Vapuru bu tarihte bir kaza neticesi batmıştır.

Belki bugün hatırlayanı azdır ama Trak zamanının en lüks gemilerinden biridir.

Bu zamana kadar Denizyolları bünyesinde bulunan tüm gemiler 2. el olarak satın alınırken Büyük Kurtarıcı Atatürk’ün emriyle Almanya’da yeni inşa olarak yaptırılmıştır.

İsimleri de yine Büyük Kurtarıcı Atatürk tarafından verilmiştir.

Bu devirde Trak’ın kardeşleri Sus ,Marakaz ve diğerleri Tırhan Etrüsk ve Kadeş   gibi 1938 Mayıs’ında Devlet Denizyolları bünyesine katılan Trak 75 metre boyunda 11 metre eninde saatte 19 mil hız yapabilen 1414 Grostonluk bir teknedir.

Alman, Kiel tezgâhlarında Krup yapımı bu gemi biridir.

Merhum Gazeteci  Celal Ergun'un 1938 yılında yazdığı,  "Güzel Trak'ın İlk Seferi" başlıklı yazıda o günlerin İstanbul'u ve gemiye duyulan merak şöyle anlatılıyordu:

"Aylardan beri bütün Marmara mıntıkası halkının beklediği Trak nihayet geçen hafta geldi. Dörtte üçü denizle çevrilmiş Türkiye Cumhuriyeti halkı için bundan daha mes'ut bir hadise olamaz. Çünkü ecdadı denizci olan bir milletin elbette deniz filolarına muhabbet ve sevgisi aşikârdır. Misal mi istiyorsunuz?.. Sabahları Kadıköy'den gelirken vapur daha köprüye yanaşmadan halkın hücum edercesine Trak'ın bulunduğu tarafa koşması ve herkesin yüzünde sevinç âsarının görülmesi yetişmezse, Pazar günü Galata'dan kalkarken binlerce halkın yaşa nidaları ve alkışları zannedersem Türk milletinin denizciliğe olan merbutiyyetini [bağlılığını] ispat eder. Türk denizcidir. Evet! Geçenlerde limanlarımızdan birine giden donanmamızı gezmek için gelen halkın hepsini alamayan kumandana ağlayarak yalvaran, Yavuzu görmek için donanma ianesi [para yardımı] olarak 300 lira vermeyi kabul eden ve yine Yavuz'un dağıttığı rozetlere iane vermek isteyen ve sonra da uğradığı her limanda, merkezden ta şehrin ortalarına kadar takı zaferler, halılar seren millet donanmayı, denizi ve vapuru seviyor demektir. O bunun hakkıdır da... İlk seferi için Galata limanından yola çıkmıştır Trak gemisi... Mudanya'ya yapılacak bu ilk seferin yolcuları arasında Denizbank Genel Müdürü Yusuf Ziya Öniş, Amiral Şükrü Okan, Deniz Ticaret Müdürü Müfit Necdet ile üniversite dekanları, hocalar, bürokratlar, diplomatlar ve onların eşleri de vardır.

22 Mayıs pazar günü program mucibince saat 8,45 geçe İstiklâl marşı ile rıhtımda biriken binlerce halkın alkışları arasında hareket ettik.

Bizim hareketimizle beraber limanda bulunan bütün vapurlar Türk Deniz Ticaret filosunun bu ilk yeni ve gelin kadar zarif ve süslü gemisini düdük çalarak selâmlıyorlardı.

Hareketimizle limandan çıkışımız pek ani oldu.Şöyle bir gemiyi gezdim; her köşede bir neş'e, her salonda bir canlılık, kimi makine dairesini geziyor, kimi sür'atini tetkik ediyor, kimisi güverteye çıkmış denizin mavi köpüklerine bakıyor.

Bir ara bu geminin bahtiyar süvarisi Kenan Özeş’le karşılaştım. Dünya gemilerinin en genci Trak hakkında bazı malûmat istedim. Bütün denizcilere has nezaketle ricamı kabul ederek anlattılar.

'Vapur en son teknik icaplara göre yapılmıştır; sür'ati saatte 19 mildir. Makinasının devir sür'ati 250 dir. Makine 18 mille çalıştığı zaman 3600 ve 19 mille çalıştığı zaman da 4000 beygir kuvvetindedir. Makine türbin ve kazanın tazyiki 15 atmosferdir. Yani 350 libre tazyik demektir. Dümen çok iyi oturtulduğu için geminin manevra kabiliyeti de o nispette kolaydır. Kazana gelince su boruludur. Başka gemilerin hazırlanması arasında çok fark vardır. Meselâ bizim gemi yarım saatte sefere hazır bir vaziyete gelebilir. Halbuki diğer gemiler 12 saatte ancak hazırlanabilirler. Vapurun telefon merkezi, telsiz tertibatı, yangın ihbar cihazları, otomatik iskandil âleti, sahille mesafeyi ölçen âlet vardır ki bu âlet sisli havalarda çok işe yarar. Bundan başka geminin en mühim ihtiyacı olan hava ve sıcak, soğuk su tertibatı vardır.'

Süvari Kenan Özeş’e teşekkür ederek ayrıldım.

Deniz çarşaf gibi, 18 mille seyreden vapurumuzun arkada bıraktığı köpüklere bakıyorum. Denizyolları'nın son Mudanya seferini yapan emektar Ülgen vapuruna yetişiyoruz ve her iki tarafın mütekabil selâmları arasında uzaklaşıyoruz. Bir aralık Denizbank Umum Müdürü Yusuf Ziya Öniş'in vapuru dolaştığı ve bütün davetlilerin ayrı ayrı hatırını sorarak ellerini sıktığını gördüm. Arkadan bir arkadaş sesleniyor: Armutlu göründü. Hakikaten soluma bakıyorum memleketimizin bu şirin ve yemyeşil ağaçlıklı köyü nazarlarla ne kadar hoş görünüyor.

Biraz sonra Mudanya iskelesi ve kalabalık bir halk kitlesi... Mudanya iskelesi bu özel gün için bayraklar ve defne dalları ile donatılmıştı. Otomobil ve otobüslerle gelen Bursalılar iskelede gemileri Trak'ı beklemekteydi...

Trak ile gelen konuklar otobüs ile Bursa'ya geçtiler, istanbul'dan Mudanya'ya iki saatte gelen Trak yolcuları, 36 kilometrelik yolu bir saate yakın bir sürede aldılar böylece. Çelikpalas'da konakladıktan sonra Bursa'da Yeşil Camii'i, Sümerbank Merinos Fabrikası'nı ziyaret ettiler. Ve akşam saatlerinde tekrar İstanbul'a döndüler."

Eski Türk kökenli Trak kavminden olan bu gemimiz 1938’den 1944’deki batışına kadar Marmara hattında seferler yapmış halkın çok sevdiği güzel Trak dediği bir teknedir.

Daha pek çok hizmet edebilecek durumda iken talihsiz bir kaza onu bizlerden alıp Marmara’nın sularına gömmüştür.

***********

19 OCAK 1944 GÜNÜ BATAN TRAK GEMİSİNİN MÜRETTEBAT LİSTESİ

S.No  Görevi Sicil No Adı ve Soyadı Durumu

1. Kaptan  557 Nedim CEMŞİT Gaip Olmuştur.

2. 2.Kaptan 1851 Arif TURAN Gaip Olmuştur.

3. Baş Makinist 706 Sabri DENGİZ Bandırma'da Defnedilmiştir.

4. 2.Makinist 762 Cahit SAYDUN Kurtuldu

5. 3.Makinist 790 Osman DALGAKIRAN Gaip Olmuştur.

6. G.Lostromosu 639 Nazmi BULUT Kurtuldu

7. Ambarcı 2257 Şevket İŞGÖREN Kurtuldu

8. Dümenci 1098 Mansur KATMER Kurtuldu

9. Dümenci 2027 Ahmet DENİZ Kurtuldu

10. Gemici 2684 Mustafa KAYIN Mezunen İstanbul'da kalmıştır.

11. Gemici 2576 Yunus Delişmen Kurtuldu

12. Gemici 3255 Abdülmecit YÜCEL Kurtuldu

13. Gemici 3171 OsmanYETKİNER Bandırma'da Defnedilmiştir.

14. Mk.Lostromosu 191 Ahmet DEMİRKAN Kurtuldu

15. Mk.Lostromosu 367 Halit DEMİREL Kurtuldu

16. Yağcı 391 Ali Alaca Bandırma'da Defnedilmiştir.

17. Yağcı 546 Kadir YILDIZ Kurtuldu

18. Yağcı 2609 Rüştü ARMAĞAN Bandırma'da Defnedilmiştir.

19. Yağcı 3286 Adem PARLAK Kurtuldu

20. Ateşci 856 Nuri AK Kurtuldu

21. Ateşci 1244 Mehmet İKİZ Kurtuldu

22. Ateşci 1040 Vahap Sarı Bandırma'da Defnedilmiştir.

23. Ateşci 578 Osman AZAKCI Kurtuldu

24. Ateşci 1085 Hasan OĞUZ Kurtuldu

25. Ateşci 2842 Şükrü BAYRAM Kurtuldu

26. Ateşci 2943 Mevlüt ESER Bandırma'da Defnedilmiştir.

27. Ateşci 2300 Kerim DİNÇ Bandırma'da Defnedilmiştir.

28. Kömürcü 2788 Mehmet UZUN Mezunen Bandırma'da kalmıştır.

29. Kömürcü 2674 Mustafa BİLEN Bandırma'da Defnedilmiştir.

30. Kömürcü 2574 Celal ABACI Bandırma'da Defnedilmiştir.

31. Kömürcü 3079 İsmail YILMAZ Mezunen Bandırma'da kalmıştır.

32. Kömürcü 3185 Süleyman KURTÇENLİ Kurtuldu

33. Telsiz Memuru 1511 Muzaffer EROL Gaip Olmuştur.

34. Elektrikçi 1380 İhsan ANIL Kurtuldu

35. Katip 1429 Sadri AKKKUZU Bandırma'da Defnedilmiştir.

36. Kamara Memuru 2307 Abdullah KELEŞOĞLU Bandırma'da Defnedilmiştir.

37. Kamorot 606 Osman YAVUZOĞLU Kurtuldu

38. Kamorot   Recep PEKER Mezunen İstanbul'da kalmıştır.

39. Kamorot   Hüseyin ANDAÇ Mezunen İstanbul'da kalmıştır.

40. Kamorot 1860 Necmi TOKER Bandırma'da Defnedilmiştir.

41. Kamorot   Hüseyin SANDULUÇ Mezunen İstanbul'da kalmıştır.

42. Kamorot 1195 Hakkı KALPAK Gaip Olmuştur.

43. Kamorot 2145 Sami ŞALLI Kurtuldu

44. Kamorot 1285 Osman KAYNAR Bandırma'da Defnedilmiştir.

45. Kamorot 2057 Baki PAL Kurtuldu

46. Kamorot 2290 Tahsin ÖNER Kurtuldu

47. Kamorot 1526 Refik TARI Kurtuldu

48. Kamorot 2016 Mehmet AKTAY Mezunen İstanbul'da kalmıştır.

49. Baş Aşcı 100 Celal KUROĞLU Bandırma'da Defnedilmiştir.

50. 2.Aşcı 172 Fahri BOZKURT Kurtuldu

51. 3.Aşcı 386 Ziya DURUSOY Bandırma'da Defnedilmiştir.

52. Sağlık Memuru 864 Murat İNCE Bandırma'da Defnedilmiştir.

53. Kantinci   Mustafa Bandırma'da Defnedilmiştir.

54. Kantinci   Hayri Bandırma'da Defnedilmiştir.

55. As Mk Yzb   İbrahim Kurtuldu

56. As Topçu Eri   Mustafa Bandırma'da Defnedilmiştir

NOT: Yazının tamamı ve resimleri şuradan okuyabilirsiniz

Çanakkale savaşları sırasında kuzey Ege’de bulunan Midilli, Limni, İmroz ve Tenedos adaları İngilizler tarafından askeri üs olarak kullanıldılar.

1.Dünya Savaşı’nda kazandığımız iki büyük zaferden birisi “Kut Zaferi”dir. Biz bu zaferi İngilizlere karşı kazandığımız için nedense pek anmayız, kutlamayız,

1979 yılında, eşim Balıkesir’de Muharrem Hasbi Lisesi’nde öğretmendi. Akşam üstleri onu okuldan almağa giderdim. Okul Müdürü, devre arkadaşım olduğu için

Zaman zaman “Kurtuluş Savaşı’nı nasıl kazandık?” diye sorarlar. Bildiğimiz kadarıyla bir şeyler söylemeğe çalışırız.